Quo vadis Graecia?

Toυ Γιώργου Η. Ηλιόπουλου*

Ο τίτλος είναι πολύ γενικός και – παρά τη γενικότητά του ή ίσως ακριβώς επειδή είναι γενικός και ως εκ τούτου επιδέχεται πολλές προσεγγίσεις – πολλές φορές έχει καταστεί επίκαιρος τα τελευταία χρόνια. Ο στόχος μας εδώ είναι να εστιάσουμε στην τρέχουσα επικαιρότητα με άξονα τις επερχόμενες εκλογικές αναμετρήσεις του Μαΐου 2014.

Ι. Από όσες συζητήσεις έχω κάνει με φίλους και γνωστούς στην Ελλάδα και το εξωτερικό, όπου τώρα διαμένω, προκύπτει μια εικόνα της σημερινής ελλαδικής κατάστασης γκρίζα και καταθλιπτική. Στενά συνυφασμένες με την αναφανδόν αρνητική εκτίμηση των τρεχόντων πραγμάτων είναι επίσης:

α. η απόλυτη αβεβαιότητα, ενίοτε και αταλάντευτη απαισιοδοξία, σχετικά με το τι μέλλει γενέσθαι, β. η αναζήτηση προσωπικών λύσεων και διεξόδων πέρα από τα ειωθότα της προσωπικής διαδρομής του καθενός, είτε αυτό σημαίνει αλλαγή εργασίας, τόπου διαμονής, τρόπου βίωσης της καθημερινότητας, σχεδιασμού του προσωπικού και οικογενειακού μέλλοντος κ.ο.κ.

ΙΙ. Θέτοντας το ίδιο ερώτημα στους πολιτικούς φορείς της χώρας – είτε άμεσα, για όποιον έχει τη δυνατότητα, είτε έμμεσα, επιχειρώντας δηλαδή μιαν ορισμένη γενική ερμηνεία των λεγομένων, των γραφομένων και των πεπραγμένων τους – οι δυνατές απαντήσεις που λαμβάνουμε παρουσιάζουν αυτή τη φορά εντυπωσιακές αποκλίσεις. Άλλοι θα μας πουν ότι η Ελλάδα οδεύει προς την οριστική έξοδο από τη σημερινή ομολογουμένως δύσκολη κατάσταση και σύντομα θα καταστεί με τον τρόπο της ξανά μια χώρα με δυναμική παρουσία εντός της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας οικονομίας, άλλοι ότι η συνέχιση της σημερινής τάξης πραγμάτων συνεπάγεται μεγαλύτερη δυστυχία και προκειμένου να αποτραπούν τέτοιου είδους εξελίξεις πρέπει η χώρα να αντισταθεί και να διεκδικήσει εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της οποίας είναι ούτως ή άλλως αναπόσπαστο μέρος, άλλοι πάλι θα υποστηρίξουν ότι η Ελλάδα δεν έχει να περιμένει απολύτως τίποτε θετικό από τις δυνάμεις και τις πολιτικές που κυριαρχούν στην Ευρώπη, ούτε μπορεί να επιτύχει από μόνη της ούτε να προσδοκά στο μέλλον μια ριζικά ευνοϊκή αλλαγή του συσχετισμού δυνάμεων σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, άρα πρέπει να αποχωρήσει το συντομότερο δυνατό από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα και να πάρει τις τύχες της στα χέρια της, να τις διαμορφώσει (αποκλειστικά) με τις δικές της δυνάμεις.

ΙΙΙ. Φυσικά δεν είναι δυνατό στην περιορισμένη έκταση ενός γενικού σχολίου της επικαιρότητας να αποδώσω και να καταγράψω πλήρως όλες τις πτυχές και τις επιμέρους αποχρώσεις των θέσεων, των διακηρύξεων και των προγραμμάτων που εκφέρονται δημόσια και τίθενται στην κρίση των ψηφοφόρων. Ούτε στην αξιολόγησή τους είναι δυνατό να υπεισέλθω αναλυτικά, με δεδομένο ότι προς τούτο θα ήταν απαραίτητο να ληφθεί επισταμένως υπ’ όψιν και ο παράγοντας της αξιοπιστίας των εκφραστών τους, ο οποίος με τη σειρά του ανάγεται σε πολλούς άλλους επιμέρους παράγοντες και γεγονότα. Αν προβαίνω εδώ σε μιαν ορισμένη σχηματική γενίκευση, η οποία παραπέμπει σε ορισμένους κομματικούς φορείς χωρίς όμως να αντιστοιχίζεται μονοσήμαντα με αυτούς (πολλοί φορείς χαρακτηρίζονται από διάφορους συνδυασμούς των κατευθύνσεων που σκιαγράφησα), είναι επειδή φρονώ πως μια ορισμένη γενική εποπτεία της κατάστασης είναι απαραίτητη προκειμένου να κατακτηθεί ένα ορισμένο επίπεδο ωριμότητας στις σκέψεις και τις αποφάσεις, προκειμένου να υπάρξει, με άλλα λόγια, μια ρεαλιστική σύνδεση μεταξύ επιθυμιών και πραγματικότητας, κάτι που είναι δυνατό να αποτελεί κάθε φορά το σταθερό υπόβαθρο όχι μόνον της όποιας εκλογικής απόφασης, αλλά και της όποιας στάσης, συμμετοχής και δράσης σε βάθος χρόνου, πέρα και πάνω από συντεταγμένες, διατεταγμένες και θεσμικά κατοχυρωμένες ψηφοφορίες.

Θα πω, λοιπόν, ότι σε καμία από τις προαναφερθείσες τρεις γενικές πολιτικές κατευθύνσεις δεν μπορώ να διαγνώσω μια δυνατότητα εκπλήρωσης προσδοκιών και διακηρύξεων που θα ξεπερνούσε καθοριστικά τις αντίστοιχες δυνατότητες των άλλων κατευθύνσεων. Κανείς, με άλλα λόγια, δεν είναι σε θέση σήμερα να εγγυηθεί ένα εξασφαλισμένο μέλλον για τις παρούσες και τις επερχόμενες γενιές μέσω της γενικευμένης υιοθέτησης από τους ψηφοφόρους-πολίτες της δικής του στρατηγικής και των δικών του επιλογών και αποφάσεων. Το παγκόσμιο γίγνεσθαι είναι σήμερα ιδιαίτερα σύνθετο, πολύπλοκο και απρόβλεπτο. Αυτό που κάθε φορά και σε τελευταία ανάλυση προκύπτει ως εξέλιξη και επικρατεί εν τοις πράγμασι δεν είναι κάποιο πρόγραμμα, κάποια πολιτική-οικονομική ανάλυση και κάποια ιδεολογική θεώρηση, αλλά μια συνισταμένη πολλών παραγόντων, στην οποία εμπεριέχονται στοιχεία επιβεβαίωσης αλλά και στοιχεία διάψευσης κάθε ιδεολογίας και κάθε πολιτικού προσανατολισμού ξεχωριστά. Και (σχεδόν) κανείς δεν αλλάζει την ιδεολογία του επειδή την είδε να διαψεύδεται από τα πράγματα. Οι ιδεολογίες είναι κατά τέτοιον τρόπο συγκροτημένες, ώστε να επιτρέπουν την αυτο-επιβεβαίωση και αυτο-τροφοδότησή τους, σε πείσμα πολλές φορές της πραγματικότητας. Και τούτο διότι στη βάση τους δεν βρίσκεται τόσο η επιστημονική θεώρηση των πραγμάτων, ούτως ή άλλως εξαιρετικά δύσκολη έως και ανέφικτη, όπως πρώτος κατέστησε σαφές ο Αριστοτέλης,[1] αλλά ιδιαίτερες προτιμήσεις, συμπάθειες και συμφέροντα, η στήριξη και ανατοποθέτηση των οποίων, ακόμη και σε περιπτώσεις δυσμενών εξελίξεων για τους φορείς της εκάστοτε ιδεολογίας, πάλι μέσω της ιδεολογίας επιτυγχάνεται με τρόπο προνομιακό.

Η ιδιομορφία της σημερινής κατάστασης έγκειται, βέβαια, στην ύπαρξη έντονων συναισθηματικών καταστάσεων μεταξύ των ψηφοφόρων, είτε αυτό σημαίνει οργή και δυσαρέσκεια, είτε πάλι σημαίνει ριζική απογοήτευση, είτε σημαίνει αυξημένες προσδοκίες (για ευφορία λόγω προσωπικής ευημερίας, η οποία υπήρχε σε μεγάλο βαθμό στο παρελθόν, μάλλον δεν μπορούμε να μιλήσουμε σήμερα). Η δυσκολία της συνειδητοποίησης της ακαταλληλότητας τέτοιων συναισθηματικών εξάρσεων για τη λήψη πολιτικών αποφάσεων είναι μεγάλη. Ειδικότερα σε όσους τρέφουν μεγάλες προσδοκίες για το μέλλον και τις εναποθέτουν σε συγκεκριμένους πολιτικούς φορείς και ηγέτες έχω πάντως να πω ότι τέτοιες προσδοκίες δεν δικαιολογούνται, ούτε με βάση την ποιότητα των πολιτικών μας ταγών, ούτε – κατά μείζονα λόγο – με βάση τις δυνατότητες της Ελλάδας να αλλάξει (από μόνη της) τον ρου της παγκόσμιας ιστορίας, της οποίας αναγκαστικά είναι οργανικό μέρος. Κι αν κάποιος / α τρέφει υψηλές προσδοκίες ως αντίβαρο στην απαισιόδοξη διάθεση που του προκαλεί η θέαση της σημερινής πραγματικότητας, σε εθνικό αλλά και προσωπικό επίπεδο, καλό θα ήταν να είναι έτοιμος / η και για μεγάλες διαψεύσεις. Και για να μην παρανοηθώ, θα προτιμήσω να πω πράγματα που δεν θα ευχαριστήσουν όσους διακατέχονται από έντονους κομματικούς πατριωτισμούς: ούτε ξαφνικά η Ελλάδα ξαναέγινε «ισχυρή» – όπως μας είχε πρωτοπεί ο ανεκδιήγητος Σημίτης – επειδή ακριβώς υπάκουσε πειθήνια στα κελεύσματα της Μέρκελ, του Σόιμπλε και της Λαγκάρντ, ούτε είναι εύκολο ένας Έλληνας ηγέτης – όσο χαρισματικός κι αν είναι – να χτυπήσει το χέρι του στο τραπέζι και να τρομοκρατήσει τους ηγέτες του «πλούσιου» ευρωπαϊκού Βορρά εξαναγκάζοντάς τους σε υποχωρήσεις υπέρ του, όντως, αδικημένου Νότου, ούτε έξω από την ευρωπαϊκή Ένωση περιμένει την Ελλάδα κάποιο ρόδινο μέλλον,έξω από γεωπολιτικά και κερδοσκοπικά, δηλαδή ιμπεριαλιστικά, παιχνίδια, στα οποία πάντα κυριαρχούν σχέσεις εξουσίας, ανταγωνισμών, αλληλοϋπονόμευσης, δοσοληψιών και εξισορρόπησης συμφερόντων.

Τι κάνουμε ούτως εχόντων των πραγμάτων; Για κάθε επιλογή, παρά τις προφανείς αδυναμίες της, υπάρχουν σοβαρά και σημαντικά επιχειρήματα, τα οποία συνήθως δεν αναδεικνύονται όσο πρέπει στον χώρο της δημοσιότητας. Ας ακολουθήσει ο καθένας, λοιπόν, τη φωνή της λογικής, της συνείδησης και της διαίσθησής του, ας συμμετάσχει συνειδητά και ενεργά στις εξελίξεις που έρχονται και ας φροντίσει, τουλάχιστον, να αποδοκιμάσει έντονα εκείνους που καταφανώς αποδείχθηκαν αναξιόπιστοι και ακατάλληλοι (λένε ότι ο λαός έχει αλάνθαστο αισθητήριο και όσο κι αν είναι υπερβολική μια τέτοια ρήση, πολλές φορές επιβεβαιώνεται από τα πράγματα). Σε κάθε περίπτωση, πάντως, ας συνδυάσει ο καθένας μας την ενεργό συμμετοχή του με την ελπίδα πως η συνισταμένη των ανθρώπινων πράξεων και επιθυμιών, η οποία θα αποτελέσει την πραγματικότητα του προσεχούς μέλλοντος, δεν θα είναι τόσο δυσμενής για την Ελλάδα όσο τα τελευταία χρόνια. Κι αν όλα τούτα φαντάζουν γενικόλογα, ας αναρωτηθούμε μονάχα αν αποτελούν συστατικά στοιχεία της ωριμότητας για την οποία προηγουμένως κάναμε λόγο.

 

[1]. Στα Ηθικά Νικομάχεια διαβάζουμε ότι η πολιτική τέχνη, η οποία χαρακτηρίζεται ως αρχιτεκτονική, ως σημαντικότερη δηλαδή από όλες τις άλλες τέχνες (θεωρητικές και πρακτικές δραστηριότητες) που είναι απαραίτητες στην ανθρώπινη πράξη, δεν έχει τον βαθμό ακρίβειας που έχουν άλλες επιστήμες και πάντα χαρακτηρίζεται από έναν ορισμένο βαθμό αβεβαιότητας. Το αντικείμενό της, το οποίο όπως διαλαμβάνεται στα Πολιτικά, στρέφεται περί τις έννοιες του ἀγαθοῦ, του δικαίου και του συμφέροντος, μπορεί πάντα να θεωρηθεί με διάφορους τρόπους ή να εξελιχθεί διαφορετικά σε σχέση με μια προηγούμενη εκτίμηση· η πολιτική, με άλλα λόγια, ασχολείται με το ἐνδεχόμενον ἄλλως ἔχειν (Ηθικά Νικομάχεια, 1134 b 31· πρβλ. επίσης, ό.π., 1094 a 1-1095 a 13 και Πολιτικά, 1253 a 14-18).

*Ο Γιώργος Η. Ηλιόπουλος είναι συγγραφέας, μεταφραστής και καθηγητής στο Düsseldorf της Γερμανίας. H αναδημοσίευση εδώ είναι από το philosophia et vita - 5.2014

Posted in Πολιτική, Kοινωνία | Tagged , , , ,

Ο υποψήφιος ευρωβουλευτής Δημοσθένης Δαββέτας…

φίλες και φίλοι,

ΟΛΟΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ (και όχι μόνο του Κόμματος της Νέας Δημοκρατίας) ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΣΤΗΡΙΞΟΥΝ ΤΟΝ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΔΑΒΒΕΤΑ!

ΤΟΝ ΣΤΗΡΙΖΕΙ Ο ΝΙΚΟΣ ΑΛΙΑΓΑΣ!

ΤΟΝ ΣΤΗΡΙΖΩ ΕΠΙΣΗΣ ΜΕ ΤΙΣ ΟΠΟΙΕΣ ΜΙΚΡΕΣ ΜΟΥ ΔΥΝΑΜΕΙΣ!

Δημήτρης Ελέας 12/5/2014

 

Το tweet του Νίκου Αλιάγα (Nikos Aliagas) με την στήριξή του στον Έλληνα διανοούμενο και συγγραφέα  Δημοσθένη Δαββέτα.

Το tweet του Νίκου Αλιάγα (Nikos Aliagas) με την στήριξή του στον Έλληνα διανοούμενο και συγγραφέα Δημοσθένη Δαββέτα.

 

Η φωτογραφία του Νίκου Αλιάγα (Nikos Aliagas) μαζι με τον Έλληνα διανοούμενο και συγγραφέα Δημοσθένη Δαββέτα.

Η φωτογραφία του Νίκου Αλιάγα (Nikos Aliagas) μαζι με τον Έλληνα διανοούμενο και συγγραφέα Δημοσθένη Δαββέτα.

Posted in Πολιτική, Kοινωνία | Tagged , , , , , , ,

Η κατά ΣΥΡΙΖΑ ευτυχία…

Του Δημοσθένη Δαββέτα

Ο συγγραφέας και υποψήφιος ευρωβουλευτής με τη Νέα Δημοκρατία Δημοσθένης Δαββέτας

Ο συγγραφέας και υποψήφιος ευρωβουλευτής με τη Νέα Δημοκρατία Δημοσθένης Δαββέτας

Το  ζήτημα της Ευτυχίας, δηλαδή του τι να κάνει κάποιος  ώστε να ζει ισορροπημένα μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας, όντας έτσι βαθιά ευχαριστημένος από τις πράξεις και την ζωή του, απασχόλησε και συνεχίζει  να απασχολεί τους ανθρώπους. Ειδικά οι φιλόσοφοι όπως ο Σωκράτης, ο Αριστοτέλης, οι Επικούριοι, οι Στωικοί, αλλά και οι μετέπειτα Σπινόζα και Καντ, ασχολήθηκαν επισταμένα με το θέμα προτείνοντας διαφορετικές λύσεις. Καμία από αυτές δεν έχει στατική και έτοιμη απάντηση και αφήνει περισσότερο χώρο στην αυτογνωσιακή πορεία του καθένα. Ειδικά στην Πολιτική το ζήτημα γίνεται ακόμα πιο περίπλοκο γιατί δεν αφορά μόνο ατομικά τον Πολίτη, αλλά το σύνολο τους, σαν οργανωμένη συλλογικότητα.

Όταν λοιπόν διαβάζω ότι κάποιες θεωρίες φιλοδοξούν σε λίγα μόνο μαθήματα να λύσουν το πρόβλημα της Πολιτικής Ευτυχίας, εντυπωσιάζομαι και αναζητώ με έμμονη προσήλωση το ιδεολογικό τους δαιμόνιο. Πρόκειται κατά αρχήν να το ξεκαθαρίσω για την γενικότερη φιλοσοφία του ΣΥΡΙΖΑ περί ευτυχίας. Ποια είναι αυτή σε γενικές γραμμές; Στηρίζεται στην εκ θεμελίων δυσμετρία ανάμεσα στο κακό και το καλό. Το πρώτο ταυτοποιείται εύκολα: είναι ο κακός καπιταλισμός, η άρχουσα τάξη και η διεθνής του χρήματος. Το δεύτερο, αν και εκ φύσεως περίπλοκο, λύνεται συνεπώς με την απλή εξίσωση: καλό είναι το αντίθετο του κακού. Άρα όποιος το ασπάζεται ενσαρκώνει την αλήθεια, το ηθικό αλάθητο, την ιδεολογία του πολιτικά περιούσιου, το βάρος του Σωτήρα, και είναι ταγμένος «ελέω καλού» να δουλεύει για την κοινωνική θεραπεία του κακού.

Χωρίζοντας έτσι με ένα ιδεολογικό σχίσμα την κοινωνία στα δύο(προϊόν μαρξίζουσας καταβολής), παραβλέπει την εκ ζωής πραγματικότητα, την βιωματική αλήθεια, ότι η Ευτυχία δεν είναι προνόμιο χρημάτων και εξουσίας, δεν είναι γόνος υλικότητας, ιδεολογικής αντι-φυσικότητας ή ισο-κρατίας, δεν είναι προνόμια φτώχειας ή πλούτου, μήτε οικονομικό-κοινωνικών επαναστάσεων, τεχνικής δύναμης ή άκρατης ηδονής( ας με συγχωρήσει ο αρχαίος Αρίστιππος), η Ευτυχία δεν θεμελιώνεται σε στρατιωτικές νίκες, ολοκαυτώματα ή γενοκτονίες, ούτε σε δικτατορίες, φασισμούς ή κομμουνισμούς. Η Ευτυχία, πάντα από την βαθιά εμπειρία της  ζωής, δεν είναι μετρήσιμο( υλικά ή μη) είδος, είναι πέρα από σχίσματα, και διχασμούς. Πάνω από όλα η Ευτυχία, είναι μια διαρκής σύνθεση που στόχο(τέλος) έχει την αναζήτηση του Άριστου( Αριστοτέλης). Και αυτό το αγνοεί ο ΣΥΡΙΖΑ προτείνοντας μία Ευτυχία που είναι Χίμαιρα για τους Πολίτες. Και σαν Χίμαιρα είναι άκρως επικίνδυνη.

Posted in Πολιτική, Kοινωνία | Tagged , , , ,

Όταν συζητάς με τον Νάνο Βαλαωρίτη…

Νάνος Βαλαωρίτης: Στον σημερινό Έλληνα βλέπω έναν συνδυασμό μελαγχολίας και έξαρσης

Όταν συζητάς με τον Νάνο Βαλαωρίτη, κάθε βραβείο που του έχει απονεμηθεί (Κρατικό Βραβείο Ποίησης, Κρατικό Βραβείο Χρονικού-Μαρτυρίας, Βραβείο Ουράνη, Μεγάλο Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας, Χρυσός Ταυρός του Τάγματος της Τιμής κ.α.) φαντάζει μικρό μπροστά στην απλή σοφία, με την οποία απαντά σε κάθε ερώτηση.

Ο 92χρονος Νάνος γράφει ακόμη ασταμάτητα, απαγγέλλει ποίηση με ενθουσιασμό εφήβου αλλά και με μια γοητευτικότατη κατασταλαγμένη ποιητική αίσθηση, ανοιχτόμυαλος, αφοπλισιτικά οξύνους, αλλά και λιτός, απλός, με χιούμορ απευθυνόμενο σε όλες τις γενιές. Μιλήσαμε πολλές ώρες, αλλά η οικονομία χώρου επιτρέπει την αποτύπωση στιγμιοτύπων, σαν άλμπουμ φωτογραφιών.

Συνέντευξη Κωνσταντίνα Θεοφανοπούλου

CultureNow: Ασχοληθήκατε με την Λογοτεχνία τόσο ως επιστήμων όσο και ως ποιητής . Πώς αυτές οι δύο ιδιότητες συνδυάζονται σε ένα άτομο, συνυπάρχουν ή διαχωρίζονται;

Νάνος Βαλαωρίτης: Εγώ ειδικεύτηκα στη Γλωσσολογία και στην Αμερική δίδαξα συγκριτική μυθολογία και λογοτεχνία . Αυτή η ιδιότητα δεν εμποδίζει καθόλου να είσαι και ποιητής. Το να είσαι φιλόλογος με τη στενή έννοια (γραμματική, συντακτικό) μπορεί να σε κόψει. Αυτό που έκανα εγώ με βοήθησε νοηματικά και γλωσσικά. Οι δύο αυτές ιδιότητες (κριτικός-ποιητής) δεν διαχωρίζονται σε μένα τελείως. Ενεργώ και ως κριτικός των  δικών μου ποιημάτων∙ ποιήματα που έχω γράψει πριν από μήνες, χρόνια, και τα έχω ξεχάσει, τα διαβάζω σαν καινούργια και βλέπω αν όντως λειτουργούν ή όχι. Ποιητές όπως ο Έλιοτ και ο Σεφέρης αποδεικνύουν πόσο γόνιμη μπορεί να είναι αυτή η συνύπαρξη.

C. N.: Έχετε, μάλιστα, μεταφράσει και τους δύο. Όταν μεταφράζετε Ποίηση, τι κάνετε; Μετάφραση ή στην ουσία μετάγγιση της ουσίας και του πνεύματος του ποιήματος σε ένα νέο κείμενο;

Ν. Β.: Το δεύτερο. Όχι ότι ξεφεύγω από την κυριολεξία, αλλά μ’ αρέσει να δημιουργώ ένα παράλληλο ποίημα στην άλλη γλώσσα. Εγώ ξεκίνησα ανάποδα. Οι πρώτες μου μεταφράσεις έγιναν από τα ελληνικά στα αγγλικά, μετέφρασα Σεφέρη και Ελύτη. Ωστόσο, πρέπει να υπάρχει μία εκλεκτική συγγένεια, για να μην γίνεται μηχανική μετάφραση. Έτσι μόνον μπορούν να γίνουν αυτό που λέμε ανάλογα ποιήματα.

C. N.: Συνδεθήκατε με τον Ελύτη, τον Εμπειρίκο, τον Γκάτσο, σχηματίζοντας κάτι σαν αυτό που λέμε “λογοτεχνικό κύκλο”. Τελικά ένας κύκλος προωθεί την ομοιογένεια ή την πρωτοτυπία; Εσείς πώς το είδατε;

Ν. Β.: Ιδίως οι Έλληνες είναι πολύ ατομιστές -ατομικιστές δηλαδή- και ο καθένας έχει τον χαρακτήρα του. Αυτή η διαφορετικότητα έγινε φανερή ήδη από την αρχή των Νέων Γραμμάτων και του Κύκλου, των περιοδικών του ’30 που δημοσίευαν μοντέρνα ποίηση. Η διαφορετικότητα ήταν μάλιστα πολύ μεγαλύτερη από των Άγγλων και των Αμερικανών ποιητών. Αυτό το αποδίδω στις πολλές διαφορετικές επιρροές που έλαβαν οι Έλληνες: αναθρεμμένοι στη Γαλλία, στην Ιταλία, στην Αγγλία, από την εποχή της ανεξαρτησίας συμμετέχουν σε μία άλλη κουλτούρα. Και ο προπάππους μου έγραφε στην αρχή ιταλικά ποιήματα.

C. N.: Εσείς νιώθετε ότι επηρεάζεστε περισσότερα από άτομα ή ρεύματα-είδη;

Ν. Β.: Και τα δύο. Για παράδειγμα, εμείς στην Ελλάδα γνωρίσαμε τον Υπερρεαλισμό μέσα από βιβλία. Πολύ αργότερα, στα 32 μου περίπου, γνώρισα τον Μπρετόν. Και κατάλαβα πόσο διαφορετική εντύπωση είχαμε για τον υπερρεαλισμό. Ταπρόσωπα και τα έργα έχουν μεγάλη διαφορά.Τα έργα έχουν μια ιδεώδη διάσταση, που διαλύεται σε ένα χάος αντιδράσεων και μικροσυζητήσεων, αν γνωρίσεις το πρόσωπο. Πολλές φορές δεν βγάζεις άκρη. Όμως, μέσα από την επαφή μου με αυτά τα άτομα, έμαθα τόσα πράγματα, που δεν θα μάθαινα εάν έμενα στην Ελλάδα.

C. N.: Ως προς τον υπερρεαλισμό. Πολλοί μιλάνε για αυτόματη γραφή. Τελικά είναι αυτόματη- υποσυνείδητη ή, για να φτάσει κανείς το σημείο αυτό, πρέπει πρώτα να έχει φτάσει σε ένα πολύ υψηλό σημείο Λογικής;

Ν. Β.: Ναι, βέβαια. Αυτό το είχε πρωτοπεί ο Ουράνης: είχε πει για τον Εμπειρίκο ότι έπρεπε να έχει προηγηθεί μεγάλη λογική εξάσκηση, για να μπορέσει να γράψει τόσο καλά φράσεις “χωρίς νόημα”. Και ο ίδιος ο Μπρετόν είχε μεγάλη ρασιοναλιστική κατάρτιση. Αυτόματο κείμενο χωρίς μεγάλη καλλιέργεια δεν μπορείς να γράψεις.

C. N.: Πώς εννοείτε την καλλιέργεια;

Ν. Β.: Θα σου πω για μένα. Εγώ μέχρι 14 ετών δεν έγραφα, είχα γράψει κάτι μελέτες για την εφημερίδα του Σχολείου (και μία για τον Σολωμό), τίποτα σπουδαίο. Τότε λοιπόν έτυχε να επισκεφθώ μια έκθεση βιβλίου. Ως τότε ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, δάσκαλός μου, μας δίδασκε Παλαμά και νεορομαντικούς. Και βλέπω εκεί τα ποιήματα ενός αγνώστου για μένα ποιητή, του Καβάφη. Ανοίγω το βιβλίο και απ’ τις πρώτες σελίδες είδα ότι τα ποιήματά του με αφορούσαν, ενώ αυτά που έλεγαν για την Επανάσταση δεν με αφορούσαν, δεν είχαν σχέση με τις ανησυχίες ή με τα υπαρξιακά μου προβλήματα. Το αγόρασα, το διάβασα πολύ γρήγορα. Δεν ήξερα όλες τις ιστορικές αναφορές, αλλά δεν έχει σημασία. Είπα ότι θέλω να γράψω ποιήματα όπως του Καβάφη. Έτσι ξεκίνησα. Από ένα βιβλίο.

C. N.: Τώρα που λέμε για Καβάφη. Ο ποιητής κατά πόσο είναι ή πρέπει να είναι ιστορικός; Και εσείς κάτω από τα ποιήματά σας βάζετε ημερομηνίες και ορισμένες φορές κατάφωρα αναφέρεστε σε σύγχρονα γεγονότα.

Ν. Β.: Όχι μηχανικά. Η σχέση με την ιστορία είναι υποβολιμιαία. Ιστορία διαβάζεις κι απ’ τα δημοτικά τραγούδια αλλά κι από ένα ιστορικό βιβλίο. Το παρελθόν πάντα στοιχειώνει τον άνθρωπο, βγαίνει σε ανύποπτες, υποσυνείδητες στιγμές με παράξενο τρόπο. Βέβαια υπάρχουν και ιστορικοί ποιητές. Αυτό είναι άλλο. Αυτό είναι επιλογή.

C. N.: Όπως επιλογή είναι και το κατά πόσο γράφει κανείς πολιτική ποίηση. Εντύπωση προκαλεί το ότι στην εποχή του προπάππου σας, Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, έγραφαν τόσα πατριωτικά ποιήματα σε αντίθεση με τώρα…

Ν. Β.: Αυτό οφείλεται στον εθνορομαντισμό που είχε ακμάσει τον 19ο αιώνα σε όλη την Ευρώπη. Τα κράτη μόλις συγκροτούνταν. Ο εθνορομαντισμός ήταν αναγκαίος. Στην Ελλάδα κορυφώθηκε στην εποχή του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη.  Έτσι πολλοί ποιητές ανακηρύχθηκαν εθνικοί ποιητές, όπως κι έγινε για τον Σολωμό, ενώ ο συγκεκριμένος είχε γράψει μόνο δύο καθαρά εθνικά ποιήματα. Ο Σολωμός ήταν μεταφυσικός ποιητής. Αυτό το λέει κι ο ίδιος για τους Ελεύθερους Πολιορκημένους: απλώς εφάρμοσε τη μεταφυσική του στην περίπτωση του Μεσολογγίου.

C. N.: Πώς εξηγείτε το γεγονός ότι ιστορικά έχει αποδειχθεί πως δεν υπάρχει τεκμήριο πολιτισμού χωρίς τεκμήριο βαρβαρότητας; Ακόμη και το ιερατείο του Χίτλερ ήταν όλοι τρομερά καλλιεργημένοι.

Ν. Β.: Η περίπτωση του Χίτλερ είναι περίεργη ναι. Έχω ένα βιβλίο, τη Βιβλιοθήκη του Χίτλερ. Εκεί λέει ότι ο Σοπενχάουερ δεν του άρεσε, του φαινόταν πολύ ρομαντικός, του άρεσε, όμως, ο δραστήριος Φίχτε. Είχε ήδη κάνει τις επιλογές του. Επίσης, αγαπούσε πολύ τον Νίτσε , αλλά τον διαστρέβλωνε μέσω του εθνοσοσιαλισμού, που είναι πολύ επιφανειακός, αφού στηρίζεται στις θεωρίες για το folk, που κατ’ επέκταση είναι και η ράτσα, μια ιερή γι΄αυτόν αντίληψη. Όμως, δεν θεωρώ πως πρόκειται για βαρβαρότητα πρωτόγονη, αλλά για μια καθαρά διανοητική κατάσταση. Ο ναζισμός και ο φασισμός είναι πολύ εγκεφαλικές ιδέες για τη ράτσα, ωστόσο δεν έχουν σχέση με την επιστήμη. Είναι μια ψευδοεπιστήμη στην οποία στηρίζεται η ιδεολογία. Εύκολα την δέχονται άνθρωποι κατώτερου πνευματικού επιπέδου. Είναι όμως εκπληκτικό το πώς ένας φιλόσοφος όπως ο Χάιντεγκερ έπεσε θύμα μιας τέτοιας θεωρίας. Εκεί πρέπει να πας πια στην ψυχολογία του Γερμανού που έχει κάποια βαθύτατη αβεβαιότητα και απώθηση, μια δίψα για εξουσία που του στερήθηκε, επειδή ποτέ δεν κατάφερε να γίνει αυτοκρατορική δύναμη. Αυτό δεν το λέω εγώ. Το λένε Γερμανοί κοινωνιολόγοι. Και ο Νίτσε.

C. N.: Ο Νίτσε έλεγε πως το ελληνικό στοιχείο είναι ο μοναδικός συνδυασμός διονυσιακού και απολλώνειου. Το βλέπουμε αυτό και στον σύγχρονο Έλληνα;

Ν. Β.: Δεν βλέπω πολλά τέτοια στοιχεία σήμερα. Αν μου έλεγες πριν από 20-25 χρόνια, όταν άνθιζε ο ζορμπαλισμός, ότι υπήρχε ένα διονυσιακό στοιχείο, το δέχομαι, αλλά επρόκειτο για μόδα. Δεν ήταν κάτι που έβγαινε από μέσα τους. Ο λαός εκφραζόταν με τα δημοτικά στα χωριά και με τα ρεμπέτικα στις πόλεις. Αυτά δεν έχουν ουσιαστική σχέση με το διονυσιακό στοιχείο. Εγώ βλέπω μάλλον έναν συνδυασμό μελαγχολίας και έξαρσης στον Έλληνα. Λαμβάνω ποιητικές συλλογές κάθε μέρα. Εκεί βλέπω μια μόνιμη κατάθλιψη. Όσο για την έξαρση είναι πιο σπάνια, αλλά υπάρχει και ως ένα είδος μεσσιανισμού που καλλιεργείται και με άλλα μπάσταρδα στοιχεία, όπως εθνικισμός κτλ. Άλλο είναι ο “υψηλός” μεσσιανισμός ενός Καζαντζάκη, ενός Αγγ. Σικελιανού. Μάλλον ο Νίτσε, αν και μπορούσε να καταλάβει τις αρχαιοελληνικές αντιθέσεις, δεν καταλάβαινε τη σύγχρονη Ελλάδα. Εδώ έχουμε ένα πολύπλοκο φαινόμενο ενός λαού με τρεις πολιτισμούς, με δουλεία και ταπεινώσεις, αλλά και ηρωικότατες στιγμές. Ή του Ύψους ή του Βάθους.

C. N.: Όπως ονομάσατε και τα δοκίμιά σας.

Ν. Β.: Ναι. Το Ύψος έχει σχέση με την έξαρση, το Βάθος με τη μελαγχολία. Ακόμη και η αρνητική υποδοχή του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα έγινε με τέτοιο Ύψος, που έφτανε την υστερία. Δηλαδή, αν υπάρχει διονυσιακό στοιχείο στην Ελλάδα, είναι αντίστροφο, μάλλον αρνητικό. Η αντίθεση Ύψους- Βάθους έχει γίνει πλέον εργαλείο, με το οποίο οι μεταμοντέρνοι αναλύουν τη λογοτεχνία. Βέβαια, είναι δύσκολο να ορίσεις τι είναι υψηλό και τι βαθύ στη λογοτεχνία.

Θα σου πω κάτι σχετικό. Ο Τζόις ορίζει ως “επιφάνεια” (epiphany) τη στιγμή που ένα πολύ κοινό γεγονός-επεισόδιο ξαφνικά αποκτά μια άλλη σημασία, αποκόβεται από την κοινοτυπία του. Αυτές οι επιφάνειες μπορεί να συμβούν σε οποιονδήποτε. Κοιτάζοντας, ας πούμε, μια ανθοπώλη που πουλάει λουλούδια, μπορεί να αναχθεί μέσα σου σε σύμβολο. Ο λογοτέχνης, όμως, είναι αυτός που θα το αποτυπώσει με λόγο. Γιατί έχει αυτό το ταλέντο που λέμε, που για μένα είναι μια ιδιαίτερη γλωσσική ευαισθησία, τίποτα άλλο.

C. N.: Κάτι που στην ποίησή σας βλέπουμε στον τρόπο που χειρίζεστε τον διασκελισμό, κόβοντας στη μέση σύνθετες λέξεις. Είναι και η ελληνική γλώσσα, που προσφέρεται για κάτι τέτοιο…

Ν. Β.: Ακριβώς. Η γλώσσα μας είναι πολυσυλλαβική, έχουμε μεγάλες λέξεις, οι οποίες μπορούν να χωρίζονται. Η γλώσσα δημιουργεί μέχρι τον χαρακτήρα της φυλής. Οι Γερμανοί έχουν μια γλώσσα αγκυλωτή που συνενώνει πολλές λέξεις, αν και ινδοευρωπαϊκή έχει λειτουργίες που τις βλέπουμε στα σουμεριακά, στα τουρκικά, κάτι παράδοξο. Τα γαλλικά, γλώσσα πολύ συγκεκριμένη, ωραία και ευγενική για ρητορικά σχήματα, αδύνατα να τα κάνεις στα ελληνικά ή στα αγγλικά.

C. N.: Δηλαδή, η γλώσσα δημιουργεί αυτό που λέμε “στερεότυπα” λαών;

Ν. Β.: Σε μεγάλο βαθμό, ναι.

C. N.: Άρα, τελικά, η γλώσσα μάς περιορίζει ή μας απελευθερώνει;

Ν. Β.: Πρόκειται για μια σχέση αμφίδρομη. Από τη μία η γλώσσα μας εγκλωβίζει. Έχει παραμέτρους και μέσα σε αυτές κινούμαστε. Είμαστε και συναισθηματικά δεμένοι με τις παραμέτρους αυτές. Αλλά είναι και το παράθυρό μας στον κόσμο.

C. N.: Τι δίνει τον Ρυθμό πλέον στην Ποίηση, τώρα που δεν χρησιμοποιούμε μέτρο, τονική ομοιγένεια κτλ;

Ν. Β.: Η ίδια η γλώσσα. Αυτό είναι που δυσκολεύει τους νέους ποιητές. Γράφουν στατικά, χωρίς αίσθημα μουσικότητας. Και δεν μιλάω για επιφανειακή μουσικότητα (συνηχήσεις κτλ), που μπορεί να υπάρχει αλλά όχι απαραίτητα. Η μουσικότητα δίνεται από τη ροή της γλώσσας, που έρχεται από μόνη της. Ξεκινάς ένα ποίημα με μια φράση και η ίδια φράση δημιουργεί μια άλλη και ούτω καθ’ εξής. Η ίδια η γλώσσα τις δημιουργεί. Πρόκειται για την πιο σύγχρονη γλωσσολογική θεωρία της δεκαετίας του ’70, σύμφωνα με την οποία η ροή και η μουσικότητα έρχεται από την ίδια τη γλώσσα, όχι από το άτομο. Η γλώσσα υπαγορεύει! Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι είναι κάτι εύκολο αυτό…

C. N.: Και, τέλος, τι θα λέγατε στους νέους που δεν καταλαβαίνουν την ποίηση, αλλά θέλουν να έρθουν κοντά της;

Ν . Β.: Η δυσκολία έγκειται στο να καταλάβεις (και να παραγάγεις) ειδικές και αφηρημένες σημασίες μαζί. Με την ανάγνωση ερχόμαστε αντιμέτωποι με αυτά τα φαινομενικά περίεργα συγκροτήματα που αποτελούν ένα ποίημα. Μπορεί να μοιάζει ξεχαρβαλωμένο, σαν ένα ρούχο όταν είναι κρεμασμένο και στεγνώνει: μπορεί μεν να κινείται δεξιά και αριστερά από τον αέρα, αλλά συγχρόνως είναι ρούχο που παραμένει έτσι. Το ίδιο και το ποίημα. Αρκεί να καταλάβουμε ότι τα ποιήματα δεν γράφονται υποχρεωτικά με θέμα, αλλά με λέξεις και φράσεις. Αν τώρα οι λέξεις και οι φράσεις συνδέονται μεταξύ τους σε μια ροή, ο αναγνώστης θα το συλλάβει, αν όχι, θα το απορρίψει. Θα πει: είναι ένα ενδοσκοπικό, ναρκισσιστικό αυτοκατασκεύασμα.

4/2014

Posted in Έλληνες, Ελλάδα | Tagged , , , , ,

Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ…

Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΑΓΓΙΖΕΙ ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΤΟΥ ΟΡΙΑ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝΤΑΣ ΕΝΑΝ ΩΚΕΑΝΟ ΦΤΩΧΕΙΑΣ

Του ΕΥΤΥΧΗ ΜΠΙΤΣΑΚΗ

Ο καπιταλισμός αγγίζει τα ιστορικά του όρια, δημιουργώντας έναν ωκεανό φτώχειας, μέσα στον αυξανόμενο κοινωνικό πλούτο. Ο καπιταλισμός αποτελεί πλέον κίνδυνο για την επιβίωση της ανθρωπότητας. Ελπίδα; Η αναγέννηση του εργατικού και του κομμουνιστικού κινήματος μέσα από τα ερείπια που άφησε ο αγώνας των επαναστάσεων των μεγάλων ελπίδων, και των πλανητικών απογοητεύσεων.

Άσκηση Λογικής για μαθητές του Δημοτικού: Όταν περικόπτονται μισθοί και συντάξεις, το εμπόριο πέφτει. Όταν πέφτει το εμπόριο, τα εμπορικά κλείνουν. Όταν κλείνουν τα εμπορικά, συμπαρασύρουν βιοτεχνίες και βιομηχανίες. Και τότε η ανεργία διογκώνεται, το ακαθάριστο εθνικό προϊόν μειώνεται, και αρχίζουν τα δάνεια. Οι τράπεζες εκβιάζουν, το χρέος αυξάνει, ξεπουλιέται ότι μπορεί να ξεπουληθεί, και αρχίζει η λεγόμενη «ανθρωπιστική κρίση». Μαζί της και οι αυτοκτονίες. Ακολουθεί η μείωση των γεννήσεων, η γήρανση του πληθυσμού, η μετανάστευση των νέων, ενώ η «εθνικόφρων» κυβέρνηση, συνεχίζει να αποδέχεται τον ρόλο του υποτελούς εντολοδόχου.

Ερώτημα: Δεν ξέρανε τις συνέπειες την πολιτικής τους οι μεγάλοι του ΔΝΤ κ.λπ. και οι πρόθυμοι εντολοδόχοι; Τα ήξεραν! Ήξεραν ότι οδηγούν τη χώρα στην ερήμωση και στην καταστροφή. Εν τω μεταξύ ο αρμόδιος «υπουργός» συνεχίζει τη σφαγή. Όχι των αμνών ή των νηπίων. Τη σαφή των Ελλήνων. Πρώτα θα απολύονταν οι επίορκοι. Αλλά επίορκοι βρέθηκαν μόλις περί τους 80. Μάχαιρα συνεπώς επί δικαίους και αδίκους. Πρόσφατο φιρμάνι: τρεις χιλιάδες σε διαθεσιμότητα (αναμένοντας την απόλυση). Δύο χιλιάδες για άμεση απόλυση. Και έπεται συνέχεια το σωτήριον έτος 2015. Ετσι απλά, σα να μην πρόκειται για ανθρώπους, αλλά για άχρηστα πλαστικά. Έτσι ψυχρά: χωρίς έλεος, χωρίς αισθήματα ενοχής, χωρίς ντροπή. Αναίσθητοι, μικροί, μικρόψυχοι, ουτιδανοί φυλλομετρούν καταλόγους και διαγράφουν ζωές.

Απολυμένοι. Είχαν σχεδιάσει κάποια ζωή, ελπίδα στον πρόσκαιρο βίο του ανθρώπινου όντος: οικογένεια, παιδιά, εγγόνια, γηρατειά. Και τώρα τι θα απογίνουν; Και δεν είναι μόνον οι απολυμένοι και οι προς απόλυσιν. Είναι και το ι,5 εκατομμύριο της στρατιάς των ανέργων. Ποιος θα νοιαστεί για τους μεν και για τους δε;

Τι σημαίνει άνεργος; Ένας που μένει μετέωρος, σ” έναν εχθρικό και ακατανόητο κόσμο. Πρώτα το σοκ. Το ψυχικό τραύμα. Μετά η πείνα. Αλλά δεν είναι μόνον η πείνα. Ο άνεργος νιώθει άχρηστος. Ταπεινωμένος. Ντρέπεται για την κατάστασή του. Δεν τολμά να κοιτάξει στα μάτια τη γυναίκα και τα παιδιά του. Η θλίψη, η κατήφεια και η ντροπή, είναι οι πρώτες αντιδράσεις. Συνοδός: η απελπισία και τελικά η κατάθλιψη. Είναι τυχαίο το κύμα των αυτοκτονιών που σαρώνει τη χώρα μας, που κάποτε είχε το μικρότερο ποσοστό αυτοκτονιών απ” όλες τις χώρες της Ευρώπης; Άλλη μορφή καταβύθισης στο τέλμα της ταπείνωσης και της απελπισίας, δύο, τρεις μέρες δουλειά την εβδομάδα. Μισή απασχόληση. Δίπλα στο τηλέφωνο μήπως ο Εργοδότης τον φωνάξει για δουλειά.

Εργασία. Η εργασία συνιστά μια αντίφαση: Είναι εξωτερίκευση των δημιουργικών δυνατοτήτων του ανθρώπινου όντος. Ταυτόχρονα ανήκει στο βασίλειο τηο ανάγκης (Μαρξ). Αλλά στις ταξικές κοινωνίες η εργασία αλλοτριώνεται. Η αλλοτρίωση είναι συνέπεια της αποξένωσης του παραγτωγού από τα μέσα παραγωγής και από το προϊόν της εργασίας του. Το προϊόν-εμπόρευμα στέκεται απέναντι στον παραγωγό σαν μια οντότητα ξένη και ακατανόητη, που είναι κι αυτή μιά αντίφαση: αξία χρήσης και ανταλακτική αξία. Το εμπόρευμα, σήμα κατατεθέν του καπιταλισμού, αντί φορέας ανταλακτικής αξίας. Αλλά η ανταλλακτική αξία, κατά τον Μαρξ, δεν έχει γραμμένο στο μέτωπο της, αυτό που είναι. Είναι ένα ιερογλυφικό που πρέπει να αποκρυπτογραφηθεί. Ο Μαρξ φώτισε το μυστήριο. Αλλά το μυστήριο παραμένει άλυτο για τους πολλούς και είναι δημιουργός άλλων μυστηρίων.

Κεφαλαιοκρατική παραγωγή. Σκοπός της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής είναι η ιδιοποίηση της υπεραξίας η οποία δημιουργείται στο χώρο της παραγωγής. Συνέπειες: ο ανταγωνισμός, ο «πόλεμος όλων εναντίων όλων» (Χομπς), οι πόλεμοι, η αποικιοκρατία, ο ξεριζωμός των αγροτικών πληθυσμών, οι άθλιες συνθήκες ζωής του προλεταριάτου στις πόλεις του πρώιμου και του μετέπειτα καπιταλισμού. Η ανεργία και ο μόνιμος εφεδρικός στρατός των ανέργων, ήταν και είναι ενδογενής, νομοτελειακή συνέπεια του κεφαλαιοκρατικού τρόπου μεταβολισμού του ανθρώπου με την φύση και με τους ομοίους του.

Η ιστορία του καπιταλισμού γράφτηκε και γράφεται με αίμα. Με το αίμα των θυμάτων του. Αντίθετα με τον μύθο της ειδυλλιακής προέλευσης της ατομικής ιδιοκτησίας και ειδικά του καπιταλισμού, τόνιζε ο Μαρξ, στην πραγματική Ιστορία, η κατάκτηση, ο φόνος, με δυο λόγια η βία παίζουν τον κυριότερο ρόλο. Η κεφαλαιοκρατική τάξη πραγμάτων συγκροτήθηκε μέσω της βίας της πρωταρχικής συσσώρευσης του κεφαλαίου. Και η βία στο εργοστάσιο, στο γραφείο, στην κοινωνία, στις διεθνείς σχέσεις, συνεχίζεται με τις παλαιές και με νέες μορφές.

Και σήμερα; Με την ορθολογική χρήση των νέων τεγνολογιών, θα ήταν δυνατό να εξαληφθεί η πείνα απ” τον πλανήτη;

Η τεχνολογία πολλαπλασιάζει την απόδοση της εργατικής δύναμης. Αυτό συνεπάγεται την απελευθέρωση του ςεργάτη και την άρση της αποξένωσης; Οπως έγραφε ο Μάρξ στην εποχή του, ο καπιταλισμός ανέπτυξε στο έπακρον τις δυνάμεις της παραγωγής, για να τις εκμεταλλευθεί αποτελεσματικότερα. Ο Μαρξ μιλούσε για βιομηχανική παθολογία. Τον καταμερισμό εργασίας τον θεωρούσε δολοφονία του λαού. Ο Σαρλό, από την πλευρά του, εξέφρασε με ένα αθάνατο έργο τέχνης την υποδούλωση του εργάτη στη μηχανή. Την κυριαρχία της νεκρής εργασίας (του κεφαλαίου) πάνω στη ζωντανή εργασία . Στην εποχή μας ο εργάτης, αντίθετα με τον μάστορα της προβιομηχανικής εποχής, μετατρέπεται, ακόμα περισσότερο, σε μονοδιάστατο άνθρωπο, εξάρτημα της άψυχης μηχανής. Υποτάσσεται στο ρυθμό της. Δεν έχει καιρό να σκεφτεί. Να αφήσει ελεύθερη τη φαντασία του. Η μηχανή, ιδιοκτησία του κεφαλαιοκράτη, κοινωνικοποιεί την παραγωγή, αλλά εξατομικεύει την οδύνη.

Η τεχνολογία θα μείωνε τον αναγκαίο χρόνο εργασίας και θα άφηνε ελεύθερο χρόνο γιa τον εργαζόμενο. Αλλά ο χρόνος του εργάτη είναι υποταγμένος στο ρυθμό της μηχανής. Και ο ελεύθερος χρόνος είναι χρόνος κενός, μονοδιάστατος, χωρίς ποιότητα στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις της μοναξιάς και της ένδειας. Οικογένεια; Οι Γάλλοι λένε για τη ζωή του εργαζόμενου: Μετρό (για να πάει στη δουλειά). Μπουλό (εργασία). Ντοντό (ύπνος). Αλλά αν η ανθρώπινη ουσία καθορίζεται από το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων, τότε τι απομένει από την ιστορικά διαμορφωμένη ανθρώπινη ουσία; Παρά τη θυελλώδη ανάπτυξη των επιστημών και της τεχνολογίας, η βαρβαρότητα και η αμάθεια είναι συνοδός του σημερινού ανθρώπου, που «ζει στην μολυσμένη πνοή του πολιτισμού» (Μαρξ).

Και η Ελλάδα; Πώς βιώνει τις συνθήκες της δομικής κρίσης του καπιταλισμου; Η χώρα μας επιλέχτηκε σαν πειραματόζωο, επειδή κυβερνιόταν από ασήμαντους, δουλοπρεπείς πολιτικούς. Ετσι φτάσαμε να είμαστε πρώτοι στην ανεργία στην Ε.Ε. Στη συνέχεια, αντί για μια προσπάθεια παραγωγικής ανασυγκρότησης της οικονομίας, οι απολύσεις …

Και η «κυβέρνηση» ετοιμάζει νέα δεσμά για τους εναπομείναντες υπαλλήλους: Αξιολόγηση, αποδοτικότητα, μισθός ανάλογα με την απόδοση. Ποιος θα τολμήσει να διαμαρτυρηθεί; (Και όμως διαμαρτύρονται!).

Επιπλέον: Ετοιμάζεται η άρση της μονιμότητας των υπαλλήλων. Και στον ιδιωτικό τομέα; Ποιος θατολμήσει να διαμαρτυρηθεί, όταν στην πόρτα των εργοστασίων ή του γραφείου περιμένουν δεκάδες άνεργοι; Και όμως εργαζόμενοι και άνεργοι αντιστέκονται.

Αυτή είναι η μοίρα μας; «Άνθρωπος προς άνθρωπον λύκος»; Η βαρβαρότητα κυριάρχησε στην αυγή του καπιταλισμού και που κυριαρχεί με παλαιές και νέες μορφές στην εποχή μας; Ο άνθρωπος είναι το άριστο από τα ζώα αλλά και το χείριστο όταν ξεφεύγει από το νόμο (Αριστοτέλης), Ομως, σύμφωνα με τις σημερινές επιστήμες, είναι γενετικά κοινωνικό ον. Η βαρβαρότητα δεν οφείλεται σε κάποιο γεννετικό σφάλμα. Δεν είναι εγγεγραμμένη στο ανθρώπινο γονιδίωμα. Η τέχνη, η επιστήμη, η φιλία, ο αλτρουισμός, η αυτοθυσία είναι η άλλη όψη της οδυνηρής ανθρώπινης περιπέτειας. Οι ρίζες της βαρβαρότητας βρίσκονται στις κυρίαρχες, ανταγωνιστικές κοινωνικές σχέσεις των ταξικών κοινωνιών. Κατά τις σημερινές επιστήμες δεν ύπαρχε, ανθρωπολογικό εμπόδιο για μια ανθρώπινη κοινωνία ελευθερίας κι αλληλεγγύης.

Τέλος της Ιστορίας; Μετά Χριστόν προφήτες πρόβλεψαν το τέλος της Ιστορίας. Σύντομα διαψεύστηκαν. Η Ιστορία γραψεται ακόμα και με αιμα. Αλλα: Ο καπιταλισμός αγγίζει τα ιστορικά του όρια, δημιουργώντας έναν ωκεανό φτώχειας, μέσα στον αυξανόμενο κοινωνικό πλούτο. Ο καπιταλισμός αποτελεί πλέον κίνδυνο για την επιβίωση της ανθρωπότητας. Ελπίδα; Η αναγέννηση του εργατικού και του κομμουνιστικού κινήματος μέσα από τα ερείπια που άφησε ο αγώνας των επαναστάσεων των μεγάλων ελπίδων, και των πλανητικών απογοητεύσεων. Παρά ταύτα, η κοινωνία των ελεύθερων και ελεύθερα συνεταιρισμένων παραγωγών (Μαρξ) είναι μια δυνατότητα η οποία κυοφορείται στα σπλάχνα του σημερινού άκαρδου κόσμου.

Και η Ελλάδα; Μετά τον Εμφύλιο χάθηκε μια γενιά των αγροτόπαιδων και εργατών που εγκατέλειψαν τον τόπο τους για να επιβιώσουν. Σήμερα το κύμα των μεταναστών αποτελείται από γιατρούς, μηχανικούς, χημικούς, γεωπόνους, ηλεκτρονικούς, ειδικούς στην πληροφορία κ.λπ. Σήμερα, συνεπεία της κρίσης και της κυβέρνησης της υποτέλειας, κινδυνεύει να χαθεί ό,τι στα δύσκολα χρόνια μετά τον Εμφύλιο δημιουργήθηκε ως επιστημονικό δυναμικό με υψηλή κατάρτιση.

Αλληλεγγύη. Ανεργία, πείνα. Το ΕAM στην κατοχή δημιούργησε την εθνική αλληλεγγύη (το ΕΑΜ μας έσωσε από την πείνα…, έλεγε τότε το τραγούδι). Σήμερα, τίθεται για άλλη μια φορά το θέμα της επιβίωσης του ελληνικού λαού. Οι κινήσεις βοήθειας στους ανέργους και στους ανήμπορους, είναι μια αυθόρμητη εκδήλωση αλληλεγγύης, σύμφωνα με τις παραδόσεις της Αριστεράς και γενικότερα με την κοινωνική φύση του ανθρώπου. Η αλληλεγγύη δεν ταυτίζεται με την ελεημοσύνη! Οι κινήσεις αλληλεγγύης είναι δυνατόν να αποτελέσουν όπως και στην κατοχή μια πράξη εκδήλωσης ενός πατριωτικού κοινωνικού κινήματος ανατροπής.

*Δημοσιεύθηκε στο «Δρόμο της Αριστεράς», 04/05 – iskra

 

Posted in Πολιτική, Kοινωνία | Tagged , , , , , ,

Ένα άγαλμα για τον Στάλιν;

Του Peter Singer*

Ο Χίτλερ και ο Στάλιν υπήρξαν ανηλεείς δικτάτορες που διέπραξαν αμέτρητες δολοφονίες. Ωστόσο, ενώ είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς την ανέγερση ενός αγάλματος του Χίτλερ στο σημερινό Βερολίνο ή οπουδήποτε αλλού στη Γερμανία, αγάλματα του Στάλιν αναστηλώνονται στην ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Γεωργία, ενώ ετοιμάζεται και η ανέγερση ενός ακόμα στη σύγχρονη Μόσχα.

Πρόσφατα δείπνισα σε ένα ρωσικό εστιατόριο στη Νέα Υόρκη, γεμάτο με ενθυμήματα της σοβιετικής εποχής, ανάμεσά τους και πολλές φωτογραφίες του Στάλιν. Στην ίδια πόλη υπάρχει και ένα μπαρ με διακόσμηση που περιστρέφεται γύρω από την KGB. Απ’ όσο γνωρίζω, δεν υπάρχει στην Νέα Υόρκη «θεματικό» εστιατόριο για τη ναζιστική εποχή, για την Γκεστάπο ή για τα SS.

Γιατί λοιπόν ο Στάλιν αντιμετωπίζεται πιο ευνοϊκά σε σχέση με τον Χίτλερ; Μια εξήγηση προσπάθησε να δώσει πρόσφατα ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν. Μιλώντας για το σχετικά με τα σχέδια του Κρεμλίνου να αναγείρει το νέο άγαλμα του Στάλιν, αναφέρθηκε στον άγγλο πολιτικό και στρατιωτικό Ολιβερ Κρόμγουελ αναρωτώμενος «ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον Στάλιν και τον Κρόμγουελ;» Κατόπιν έσπευσε να απαντήσει ο ίδιος στην ερώτηση του, λέγοντας «απολύτως καμία», περιγράφοντας τον Κρόμγουελ ως έναν «πονηρό τύπο που έπαιξε έναν αμφιλεγόμενο ρόλο στην βρετανική ιστορία».

Ωστόσο, σε αντίθεση με τον Κρόμγουελ, ο Στάλιν ήταν υπεύθυνος για την εξόντωση μεγάλου αριθμού σοβιετικών πολιτών. Σύμφωνα με τον Τίμοθι Σνάιντερ, συγγραφέα του «Bloodlands», πάνω από δύο εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν στα σοβιετικά γκούλαγκ κι άλλο ένα εκατομμύριο εκτελέστηκε κατά τη διάρκεια της εποχής του Μεγάλου Τρόμου στα μέσα και τα τέλη της δεκαετίας του 1930.

Αλλα πέντε εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν από τη πείνα μεταξύ 1930-1933, εκ των οποίων τα 3.3 εκατ. ήταν Ουκρανοί. Συνολικά, ο Σνάιντερ υπολογίζει πως τα θύματα του Στάλιν είναι λίγο λιγότερα από 20 εκατομμύρια, αριθμός τρομακτικός και σχεδόν ίσος με εκείνον όσων ανθρώπων εξόντωσαν οι Ναζί κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Αν υπάρχει κάτι «αμφιλεγόμενο» για το μακάβριο αυτό ρεκόρ του Στάλιν, δεν είναι άλλο από την παρουσία του κομμουνισμού, που σε κάποιους βγάζει από μέσα μας τα πιο ευγενή συναισθήματα, καθώς μιλάει για την απόλυτη παγκόσμια ισότητα και για το τέλος της φτώχειας. Αυτή η ιδέα δεν υπάρχει στον ναζισμό, που δεν νοιαζόταν για τίποτα άλλο, παρά μόνο για το καλό μιας συγκεκριμένης φυλετικής ομάδας και εμφορείτο από μίσος και απέχθεια για όλες τις υπόλοιπες φυλές.

Και πάλι όμως, ο κομμουνισμός υπό τον Στάλιν ήταν το ακριβώς αντίθετο, καθότι έδωσε την απόλυτη εξουσία σε λίγους κι εκλεκτούς και στέρησε τα δικαιώματα από τους περισσότερους. Επίσης, παρά το ότι πολλοί υπερασπίζονται τον Στάλιν επειδή απώθησε την ναζιστική εισβολή και τελικά κατατρόπωσε τον Χίτλερ, δεν πρέπει να ξεχνάνε μερικά γεγονότα: πως οι σταλινικοί διωγμοί στη σοβιετική στρατιωτική ηγεσία κατά τη διάρκεια της εποχής του Μεγάλου Τρόμου αποδυνάμωσαν τον Κόκκινο Στρατό, πως η υπογραφή του Γερμανοσοβιετικού Συμφώνου Μη Επιθέσεως [Σύμφωνο Μολότωφ - Ρίμπεντροπ] στις 23 Αυγούστου 1939 άνοιξε ουσιαστικά το δρόμο για το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου τον Σεπτέμβριο του 1939, ενώ η ανικανότητα του να διαβλέψει την ναζιστική απειλή το 1941 άφησε τη Σοβιετική Ένωση απροετοίμαστη στην επίθεση του Χίτλερ.

Είναι αλήθεια πως ο Στάλιν οδήγησε τη χώρα του νικήτρια από τον πόλεμο και σε μια θέση παγκόσμιας κυριαρχίας που όμοια της δεν είχε ξαναγνωρίσει στο παρελθόν. Αντιθέτως, ο Χίτλερ άφησε τη Γερμανία κατεστραμμένη, υπό εχθρική κατοχή και χωρισμένη στα δυο.

Οι άνθρωποι τείνουν να ταυτίζονται με τη χώρα τους και να θαυμάζουν εκείνους τους ηγέτες που την άφησαν σε θέση ισχύος. Κι αυτός είναι μάλλον κι ο λόγος που οι Μοσχοβίτες είναι περισσότερο διατεθειμένοι να αποδεχτούν την παρουσία ενός αγάλματος του Στάλιν, απ’ ότι οι Βερολινέζοι ένα αντίστοιχο άγαλμα του Χίτλερ.

* Ο Peter Singer είναι καθηγητής Βιοηθικής στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, στις ΗΠΑ. © ΤΟΒΗΜΑ – ΤΗΕ PROJECT SYNDICATE

Posted in Ιστορία | Tagged , , , ,

ΣΥΡΙΖΑ ή Μέρκελ…

Του Αλέξη Τσίπρα*

«Ή με τον ΣΥΡΙΖΑ ή με την κ. Μέρκελ»

«Η επίσκεψη Μέρκελ στην πρωτεύουσα των μνημονίων, επαναφέρει στο προσκήνιο το αδιέξοδο που δημιούργησαν όσοι παρέλαβαν την Ευρώπη των λαών και την μετέτρεψαν σε εργαλείο των αγορών. Οι αρχικές διακηρύξεις και προθέσεις πολύ γρήγορα μπήκαν στο συρτάρι. Αντικαταστάθηκαν από συνθήκες που εξυπηρετούσαν το χρηματοπιστωτικό σύστημα και όχι τους ευρωπαϊκούς λαούς. Το χειρότερο όλων σε αυτήν την μακρά πορεία μετάλλαξης, είναι ότι το κέντρο λήψης των αποφάσεων έφυγε από τους πολίτες και τις κυβερνήσεις και μεταφέρθηκε σε τεχνοκράτες, κλειστά συμβούλια και κερδοσκόπους. Πρωταγωνιστές αυτής της Ευρώπης-καζίνο είναι οι δύο μεγάλες «πολιτικές οικογένειες» της Ευρώπης. Λαϊκό κόμμα και (πρώην) Σοσιαλιστές συμπεριφέρθηκαν ως ιδιοκτήτες όχι ενός κοινού μέλλοντος, αλλά ως χρηματιστηριακοί σύμβουλοι και νεοφιλελεύθεροι ταλιμπάν.

Σήμερα η Ευρώπη της κ. Μέρκελ, δεν εμπλέκεται απλά στην δίνη της κρίσης, είναι η δημιουργός και επιταχυντής της κρίσης. Το «επ’ ωφελεία των λαών» έχει αντικατασταθεί με το «επ’ ωφελεία των αγορών». Το κοινό νόμισμα από εργαλείο της ευρωπαϊκής ενοποίησης μετατράπηκε σε όχημα της γερμανικής ηγεμονίας.

Η κυρία Μέρκελ έρχεται να κάνει προεκλογική εκστρατεία για τον εκλεκτό της στην Ευρώπη και τον προστατευόμενο της στην Ελλάδα. Η κ. Μέρκελ θα δει μία πόλη-φάντασμα, αστυνομοκρατούμενη, με απαγορευμένες και κόκκινες ζώνες. Δεν θα δει τα αποτελέσματα της πολιτικής της.

Η Ελλάδα βιώνει την μεγαλύτερη ανθρωπιστική κρίση από το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.

Η μνημονιακή πολιτική κατάφερε το χρέος από 120% του ΑΕΠ το 2010,να βρίσκεται σήμερα στο 175%. Η ανεργία από 10% να εκτιναχθεί στο 30%. 3,5 εκατομμύρια Έλληνες είναι ανασφάλιστοι, χωρίς πρόσβαση στην ιατροφαρμακευτική φροντίδα. Η μεσαία τάξη, οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, που αποτελούσαν τον βασικό πυρήνα της ελληνικής οικονομίας, κατέρρευσαν.

Φτωχοποιήθηκαν και έχουν φτάσει στα όρια της εξαθλίωσης τα εργατικά στρώματα. Ο αγροτικός τομέας δέχεται την μεγαλύτερη επίθεση των τελευταίων δεκαετιών από τα καρτέλ και τις πολυεθνικές. Η χώρα μετά από εξήντα χρόνια βρίσκεται μπροστά σε ένα κύμα μετανάστευσης νέων,της πιο μορφωμένης γενιάς που είχε αυτός ο τόπος.

Την καλώ τις λίγες ώρες που θα μείνει στην Αθήνα, να μην περιοριστεί στα καλά λόγια προς τον κ. Σαμαρά, ούτε να περιορίσει τις συναντήσεις της με επιχειρηματίες. Καλό θα ήταν να επισκεφθεί ένα νοσοκομείο για να διαπιστώσει την τριτοκοσμική κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο νευραλγικός τομέας της υγείας. Καλύτερο θα ήταν να επισκεφτεί ένα σχολείο για να δεί σε τι συνθήκες δάσκαλοι και καθηγητές προσπαθούν να κάνουν μάθημα σε υποσιτιζόμενα παιδιά. Καλύτερα θα ήταν να περπατήσει ένα κεντρικό δρόμο για να δεί τα λουκέτα στα καταστήματα. Ή να επισκεφτεί μία δομή αλληλεγγύης και ένα κοινωνικό ιατρείο, ώστε με τα μάτια της να διαπιστώσει το μέγεθος της ανθρωπιστικής κρίσης.

Η κ. Μέρκελ πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα της ευρωζώνης με καθεστώς εκτάκτου ανάγκης. Ο πρωθυπουργός της δεν έρχεται, ούτε μιλά στη Βουλή. Το δεξί του χέρι συνομιλεί και διαπραγματεύεται με τους νεοναζί. Η διαπλοκή εξασφαλίζει και διευρύνει τα συμφέροντα και την ατιμωρησία της. Το εργατικό δίκαιο αντικαταστάθηκε από το εργοδοτικό δίκαιο. Νομοσχέδια εκατοντάδων σελίδων, με ένα μόλις άρθρο, ψηφίζονται στη Βουλή με την διαδικασίας του κατεπείγοντος, χωρίς ουσιαστική συζήτηση. Μεγάλοι δημόσιοι οργανισμοί και δημόσια περιουσία παραχωρούνται σε ιδιώτες σε εξευτελιστικές τιμές.

Δεν χωρά αμφισβήτηση ότι η συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού λαού σε δύο ζητήματα συμφωνεί απόλυτα.

Υπάρχουν εκκρεμότητες μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας. Ο κ. Σαμαράς δεν θα τις θέσει στο τραπέζι. Το ζήτημα του κατοχικού δανείου και των πολεμικών αποζημιώσεων δεν έχει λήξει. Ούτε ο ελληνικός λαός, ούτε η επόμενη κυβέρνηση της Ελλάδας, έχει σκοπό να απεμπολήσει οικονομικά δικαιώματα και αυτό το ιστορικό χρέος.

Η Ελλάδα δικαιούται ίση αντιμετώπιση. Δίκαιη αντιμετώπιση. Ότι ίσχυσε για την Γερμανία το 1953, πρέπει να ισχύσει και για την δική μας το 2014. Η Ευρώπη αν θέλει να ανακαλύψει τον εαυτό της, αν θέλει να επιστρέψει στις ρίζες της, πρέπει για την Ελλάδα και τις υπόλοιπες χώρες του νότου, να αλλάξει πολιτική. Να τερματίσει την λιτότητα, να δώσει τέλος στα δάνεια που εξυπηρετούν παλαιότερα δάνεια, να προχωρήσει σε γενναίο κούρεμα του χρέους και αποπληρωμή του υπολοίπου με ρήτρα ανάπτυξης. Η Ευρώπη πρέπει επιτέλους να ανακαλύψει ξανά την Δημοκρατία. Πρέπει να αποφασίσει ότι θα σώζει ανθρώπους και λαούς και όχι τις τράπεζες.

Απέναντι σε αυτήν την Ευρώπη κάστρο της κ. Μέρκελ, που λειτουργεί ως χορηγός του ευρωσκεπτικισμού και της νεοναζιστικής απειλής, υπάρχει η πραγματική Ευρώπη. Που βάζει τους ανθρώπους πάνω από τα κέρδη. Η δική μας Ευρώπη είναι στον αντίποδα της νεοφιλελεύθερης βαρβαρότητας και του αυταρχισμού. Είναι η Ευρώπη της δημοκρατίας και του κοινωνικού κράτους. Η Ευρώπη του διαφωτισμού και της επιστημονικής και τεχνολογικής επανάστασης. Είναι η Ευρώπη του διεθνισμού, της οικολογίας και του φεμινισμού.

Αυτή η Ευρώπη, των κινημάτων και της προόδου, του κόσμου της εργασίας και του πολιτισμού, βρίσκει την έκφρασή της στην παρουσία, την δράση και τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Αριστεράς. Σε όλη την Ευρώπη, τα τελευταία χρόνια ένα τεράστιο ρεύμα αντίστασης και ανυπακοής, με μαζικούς και αμεσοδημοκρατικούς όρους, έδωσε μάχη ενάντια στα μνημόνια και την τρόικα, απέναντι στις ορέξεις των αγορών. Υπερασπίστηκε τον δημόσιο χώρο και τον δημόσιο πλούτο απέναντι στις ορέξεις του κερδοσκοπικού ιδιωτικού κεφαλαίου.

Στις επερχόμενες ευρωεκλογές η ευρωπαϊκή αριστερά δεν θα αφήσει την ευκαιρία να πάει χαμένη. Δεν θα αφήσει τεχνοκράτες και ιεροκήρυκες να κάνουν τα πολιτικά και κερδοσκοπικά τους παιχνίδια χωρίς αντίπαλο. Για πρώτη φορά διεκδικεί την προεδρία της Κομισιόν. Διεκδικεί να ακουστεί η φωνή του κόσμου της εργασίας. Το δίλημμα είναι ξεκάθαρο. Αλλά είναι η πρώτη φορά που το δίλημμα το βάζουν οι λαοί και όχι το πολιτικό και οικονομικό κατεστημένο. Με την Ευρώπη ή με την γερμανική Ευρώπη; Με την κυριαρχία των αγορών ή με την Ευρώπη των λαών; Με την πολιτική του τρίπτυχου «λιτότητα-ύφεση-ανεργίας» ή με την Ευρώπη της ανάπτυξης και των εργαζομένων;

Και στην Ελλάδα το δίλημμα γίνεται ακόμα πιο ξεκάθαρο. Είναι η μόνη θετική εξέλιξη από την επίσκεψη Μέρκελ. . Όποιος πιστεύει ότι η καγκελάριος έχει κάνει ορθές επιλογές κατά τη διάρκεια της κρίσης μπορεί να ψηφίσει τη ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ του κ. Βενιζέλου. Όποιος πιστεύει ότι αυτή η πολιτική είναι καταστροφική θα συνταχθεί με τις δυνάμεις του ΣΥΡΙΖΑ. Όποιος θεωρεί ότι μπορεί να συνεχιστεί αυτή η πολιτική απάτη των στημένων εξόδων στις αγορές μπορεί να στηρίξει τον κ. Σαμαρά και τους προστάτες του. Οι υπόλοιποι έχουν μόνο μία επιλογή που είναι πραγματικά αντισυστημική και ριζοσπαστική. ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα, Κόμμα Ευρωπαϊκής Αριστεράς σε όλη την Ευρώπη».

*Προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ. Άρθρο στην Εφημερίδα των Συντακτών.
Posted in Πολιτική, Kοινωνία | Tagged , , , , , , , ,