Σύνταγμα και Πολιτικά Κόμματα

[δημοσιεύθηκε στοπεριοδικό των βιβλίων (thebooksjournal), τεύχος 35, Σεπτέμβριος 2013]

Μία από τις κατακτήσεις της Μεταπολίτευσης ήταν και η νομιμοποίηση του ΚΚΕ, η λειτουργία του οποίου είχε απαγορευθεί κατά την διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Παράλληλα, το σύνταγμα που ψηφίστηκε το 1975 έθεσε ως μοναδική προϋπόθεση για την ίδρυση πολιτικών κομμάτων την πρόβλεψη (άρθρο 29 παρ. 1) ότι «… η οργάνωση και η δράση τους οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος». Έτσι, χωρίς να ανατίθεται η αρμοδιότητα του ελέγχου των πολιτικών κομμάτων σε κάποιο όργανο (πολιτικό, δικαστικό ή διοικητικό), αλλά και χωρίς να υπάρχει καμία επιφύλαξη υπέρ του νόμου, ουσιαστικά καταργήθηκε η δυνατότητα απαγόρευσης των πολιτικών κομμάτων. Μία απλή δήλωση στον Άρειο Πάγο περί του ότι η οργάνωση και η δράση ενός πολιτικού κόμματος εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος θεωρείται επαρκής ώστε να πληρούνται οι συνταγματικές προϋποθέσεις ίδρυσης και λειτουργίας του.

Επειδή το σύνταγμα, ασφαλώς, είναι προϊόν της ιστορίας, εύκολα μπορεί να συμπεράνει κανείς τον λόγο που ώθησε τον συντακτικό νομοθέτη να κατοχυρώσει την μη δυνατότητα απαγόρευσης των πολιτικών κομμάτων. Το πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης κουβαλούσε στις πλάτες του το άχθος της μετεμφυλιακής απαγόρευσης του ΚΚΕ και – κυρίως – της δυσμενούς μεταχείρισης των κομουνιστών από το μετεμφυλιακό κράτος και, προσδοκώντας την μέγιστη δυνατή νομιμοποίηση, κατήργησε την δυνατότητα απαγόρευσης των πολιτικών κομμάτων για το μέλλον, η οποία, στις συνθήκες εκείνης της εποχής, θα ήταν τουλάχιστον ύποπτη. Απεναντίας, το μεταπολεμικό κράτος της Γερμανίας, που είχε μία διαφορετική ιστορική διαδρομή και την τραυματική εμπειρία της αναρρίχησης του Χίτλερ στην εξουσία, θέσπισε την δυνατότητα απαγόρευσης των πολιτικών κομμάτων ακριβώς για να αποφύγει ανάλογα φαινόμενα στο μέλλον.

Καθ’ όλην την διάρκεια της Μεταπολίτευσης, το πολιτικό σύστημα δεν αντιμετώπισε κανένα πρόβλημα με το κομματικό φαινόμενο εν γένει και με την κατάργηση της δυνατότητας απαγόρευσης των πολιτικών κομμάτων εν είδει. Σε αυτό συνέβαλε ασφαλώς και η κυβερνητική σταθερότητα, με την ομαλή εναλλαγή των δύο μεγάλων πολιτικών κομμάτων στην εξουσία. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι, κατά την διάρκεια των ετών 1981-2009, το ποσοστό του εκλογικού σώματος που ψήφιζε τα δύο μεγάλα κόμματα εξουσίας (ΝΔ και ΠΑΣΟΚ) που εναλλάσσονταν στην κυβέρνηση ήταν συντριπτικό. Στις 11 βουλευτικές εκλογές που διενεργήθηκαν από το 1981 έως το 2009, μόνο σε 3 εξ αυτών (1996, 2007, 2009) το άθροισμα των ποσοστών τους έπεσε κάτω του 80% (79,61%, 79,94%, 77,39% αντίστοιχα) και σε άλλες 2 εξ αυτών (1981, 1989α’) το άθροισμα των ποσοστών τους έπεσε κάτω του 85% (83,94%, 83,40% αντίστοιχα). Στις υπόλοιπες 6 βουλευτικές εκλογές (1985, 1989β’, 1990, 1993, 2000, 2004), το άθροισμα των ποσοστών τους υπερέβαινε το 85% (86,67%, 86,86%, 85,50%, 86,18%, 86,53%, 85,91% αντίστοιχα). Το υπόλοιπο ποσοστό του εκλογικού σώματος που κυμαινόταν από 13,14% έως 22,61% (συνήθως όμως κάτω του 15%) μοιραζόταν σε διάφορα κοινοβουλευτικά και εξωκοινοβουλευτικά κόμματα, ενώ το μεγαλύτερο ποσοστό που είχε λάβει ποτέ κόμμα της ελάσσονος αντιπολίτευσης ήταν το 13,1% του Συνασπισμού της Αριστεράς και της Προόδου, υπό τον Χαρίλαο Φλωράκη, τον Ιούνιο 1989.

Στις διπλές εκλογές του 2012, όμως, το σκηνικό αυτό κατέρρευσε με πάταγο. Εκτός από το γεγονός ότι το άθροισμα των ποσοστών ΝΔ και ΠΑΣΟΚ εξαερώθηκε (τον Μάιο 32,03% και τον Ιούνιο 41,94%), ανατράπηκαν και πολλές άλλες σταθερές του πολιτικού συστήματος της Μεταπολίτευσης. Το ΠΑΣΟΚ βρέθηκε για πρώτη φορά στην ελάσσονα αντιπολίτευση (χωρίς να λαμβάνεται υπ’ όψη η πρώτη εκλογική αναμέτρηση του 1974), ενώ η ΝΔ νίκησε μεν αλλά υπέστη το βαρύτερο πλήγμα της ιστορίας της. Στην θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης βρέθηκε ο ΣΥΡΙΖΑ που δύσκολα θα μπορούσε να συμπεριληφθεί στα «συστημικά» κόμματα. Στην Βουλή των Ελλήνων εισήλθαν για πρώτη φορά 7 πολιτικά κόμματα, αλλά κανένα δεν ξεπέρασε το 20% τον Μάιο και το 30% τον Ιούνιο. Τέλος, η Χρυσή Αυγή, δηλαδή ένα κόμμα με έντονα φασιστικά, ναζιστικά, εθνικιστικά, ρατσιστικά, ξενοφοβικά και άλλα ειδεχθή χαρακτηριστικά, εισήλθε θορυβωδώς στην Βουλή των Ελλήνων και από τότε μέχρι σήμερα καταγράφει δημοσκοπικά μία συνεχή ανοδική τάση, ενώ η ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ (ιδίως το δεύτερο) καταγράφουν μία συνεχή καθοδική τάση.

Η είσοδος της Χρυσής Αυγής στην Βουλή των Ελλήνων και, κυρίως, η συνεχής δημοσκοπική της άνοδος, έθεσε, για πρώτη φορά κατά την διάρκεια της Μεταπολίτευσης, το ζήτημα της απαγόρευσης των πολιτικών κομμάτων, όταν η οργάνωση και η δράση τους δεν εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Στο σημείο αυτό, προκύπτει ένα εύλογο ερώτημα: γιατί το ζήτημα αυτό δεν είχε τεθεί ποτέ έως σήμερα; Κατά την διάρκεια της Μεταπολίτευσης υπήρχαν ουκ ολίγα πολιτικά κόμματα που πολύ δύσκολα θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι εξυπηρετούσαν την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ΚΚΕ. Ακόμη και σήμερα, στο καταστατικό του αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι «το ΚΚΕ … αγωνίζεται για την … οικοδόμηση της σοσιαλιστικής – κομουνιστικής κοινωνίας, στην οποία θα καταργηθεί … κάθε μορφή ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής … Στρατηγικός στόχος του ΚΚΕ είναι … η δικτατορία του προλεταριάτου, για την σοσιαλιστική οικοδόμηση …» κλπ. Πρόσφατα δε, προς άρση πάσης παρεξηγήσεως, το ΚΚΕ αποκατέστησε και τον Στάλιν, θεωρώντας χονδρικά ότι η στροφή του ΚΚΣΕ προς τον οπορτουνισμό άρχισε από την αποσταλινοποίηση του Χρουστσόφ, συνεχίστηκε επί Μπρέζνιεφ, Αντρόποφ, Τσερνιένκο και ολοκληρώθηκε επί Γκορμπατσόφ. Τις ίδιες προσεγγίσεις, με ελαφρές αποκλίσεις, έχουν και διάφορα άλλα εξωκοινοβουλευτικά πολιτικά κόμματα της Άκρας Αριστεράς, αλλά και διάφορες συνιστώσες του ΣΥΡΙΖΑ. Παρ’ όλ’ αυτά, ουδέποτε τέθηκε ζήτημα απαγόρευσής τους.

Επομένως, ας είμαστε ειλικρινείς. Το πρόβλημα δεν είναι ότι η οργάνωση και η δράση της Χρυσής Αυγής δεν εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Αυτό προφανώς ισχύει, αλλά δεν ισχύει μόνο γι’ αυτήν. Το πρόβλημα είναι ότι η Χρυσή Αυγή κατάφερε να καρπωθεί την απαξίωση του πολιτικού συστήματος της Μεταπολίτευσης. Κατάφερε να εισπράξει την τιμωρία του. Πράγματι, από ένα εντελώς περιθωριακό ποσοστό της τάξης του 0,29% που έλαβε στις βουλευτικές εκλογές του 2009, βρέθηκε στα εξωφρενικά ποσοστά του 6,97% τον Μάιο 2012 και του 6,92% τον Ιούνιο 2012, ενώ το εκλογικό της ποσοστό καταγράφεται πλέον σταθερά σε διψήφια νούμερα και προεξοφλείται ήδη η τρίτη θέση της στις επόμενες βουλευτικές εκλογές. Από μία εντελώς περιθωριακή ομάδα μιλιταριστικού χαρακτήρα με έντονο ποινικό ενδιαφέρον, μεταβλήθηκε σε κόμμα εξουσίας, εκτοπίζοντας ολόκληρο το πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης και μαχαιρώνοντάς το στην πλάτη. Απεναντίας, το πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης ουδέποτε έθεσε ζήτημα απαγόρευσης του ΚΚΕ, διότι ουδέποτε αισθάνθηκε ότι απειλείται πραγματικά. Ουδέποτε θεώρησε (προφανώς ορθώς) ότι θα μπορούσε να καρπωθεί μέρος της απαξίωσής του, αφού ήταν αναπόσπαστο τμήμα του. Αυτός είναι και ο λόγος πουαντιμετωπιζόταν πάντοτε με πολιτική συμπάθεια, συγκαταβατικότητα, επιείκεια, ενίοτε δε και με επαίνους για την ιδεολογική του «συνέπεια», παρά το γεγονός ότι η οργάνωση και η δράση του πολύ δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί, ακόμη και από τον πλέον καλόπιστο, ότι εξυπηρετούσαν ή εξυπηρετούν την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Κατά συνέπεια, είναι δικαιοπολιτικά σκόπιμη μία αναθεώρηση του συντάγματος προς αυτήν την κατεύθυνση, δηλαδή προς την κατεύθυνση της απαγόρευσης της λειτουργίας των πολιτικών κομμάτων, όταν η οργάνωση και η δράση τους δεν εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος; Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Κατ’ αρχήν, το κριτήριο της εξυπηρέτησης της ελεύθερης λειτουργίας του δημοκρατικού πολιτεύματος είναι πάρα πολύ ευρύ και αόριστο. Εάν με το κριτήριο αυτό εννοείται η απαγόρευση τέλεσης των αξιόποινων πράξεων που τυποποιούνται στο Δεύτερο Βιβλίο του Ποινικού Κώδικα (άρθρα 134επ. ΠΚ) για τις προσβολές του πολιτεύματος, την προδοσία της χώρας κλπ., τότε τα πράγματα απλοποιούνται. Αλλά, εάν με το κριτήριο αυτό εννοείται επιπροσθέτως και ο περιορισμός της ελευθερίας της έκφρασης ώστε, παραδείγματος χάρη, τα πολιτικά κόμματα και οι φορείς τους να μην εκθειάζουν τον Χίτλερ, να μην κατακρίνουν τον κοινοβουλευτισμό κλπ., τότε τα πράγματα δυσκολεύουν. Όχι μόνο διότι στον ίδιο περιορισμό θα τεθούν αυτομάτως και τα κόμματα που εκθειάζουν τον Στάλιν, υποστηρίζουν την κατάργηση του κοινοβουλευτισμού και την δικτατορία του προλεταριάτου κλπ., αλλά κυρίως επειδή οι περιορισμοί στην ελευθερία της έκφρασης δεν θα έχουν τέλος. Για παράδειγμα, εξυπηρετείται η ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος από την δημόσια προτροπή αρχηγών κοινοβουλευτικών κομμάτων της αντιπολίτευσης προς γενικευμένη ανυπακοή κατά των νόμων που ψηφίζει η Βουλή των Ελλήνων ή από τις συνεχείς καταγγελίες τους για κοινοβουλευτικά πραξικοπήματα; Εάν, τέλος, με το κριτήριο αυτό εννοείται η καταδίκη των φρονημάτων, των ιδεών ή των προθέσεων ώστε, παραδείγματος χάρη, να τίθενται εκτός νόμου τα πολιτικά κόμματα που οι φορείς τους ασπάζονται ολοκληρωτικές αντιλήψεις για την οργάνωση και την λειτουργία του κράτους, τότε πάμε πολύ μακριά και σίγουρα όχι προς την σωστή κατεύθυνση.

Συμπερασματικά, λοιπόν, η αναθεώρηση του συντάγματος προς την κατεύθυνση της θέσπισης δυνατότητας για την απαγόρευση των πολιτικών κομμάτων δεν έχει κανένα νόημα. Απεναντίας, μάλλον θα δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα από αυτά που φιλοδοξεί να λύσει. Η θετική ανταπόκριση της κοινωνίας σε ολοκληρωτικές απόψεις δεν είναι νομικό ζήτημα που μπορεί να αντιμετωπιστεί με μία συνταγματική αναθεώρηση πατερναλιστικού χαρακτήρα. Είναι βαθιά πολιτικό ζήτημα που αντιμετωπίζεται με την εξυγίανση του πολιτικού συστήματος και την αποκατάσταση της αξιοπιστίας του.

Χρήστος Σιμιτός

Μέλος  ΡΙΚΣΣΥ και του κόμματος “Συμφωνία για τη Νέα Ελλάδα”

About d. [cells/ideas]

Born in Athens, Greece, Dimitris Eleas – Δημήτρης Ελέας is a writer, (independent researcher) and (political activist). - - - At the moment, Book in focus, work in progress (novel) The Black Birds of Warsaw.
This entry was posted in Πολιτική, Kοινωνία and tagged , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.